پيمايش تحولات فرهنگي ايرانيان
سه دهه تحول در عرصه فرهنگ
پژوهش فرهنگي براساس روشهاي علمي جديد در ايران بسيار نوپاست. پيش از اين مطالعه درباره عوامل و شيوههاي فرهنگي چنان محدود و ناچيز بوده است كه تصوير روشن و شفافي از شرايط و امكانات فرهنگي ايرانيان در اختيار نبوده است. با وجود چنين خلا‡يي در حوزه فرهنگي ضرورت انجام پيمايشهاي ملي با هدف اطلاعات معتبر مطرح شد. نخستين هدف از چنين پيمايشي و توليد دادههاي اجتماعي پاسخ به اين پرسش بود كه نگرشهاي اجتماعي و فرهنگي مردم چگونه است؟ و تحولات و نگرشهاي ايرانيان چيست؟
براي مشخص شدن راهبرد اين طرح تنها دو تجربه در دست بود و شايد يكي از راهكارها براي شروع كار اتكا بر همين تجربيات بود و آنها تا اندازهاي خطوط كلي طرح را روشن كرده بودند. نخستين تجربه مربوط به سال 1353 بود. به همت مرحوم دكترعلي اسدي و همكاري دكتر منوچهر محسني و دكتر مجيد تهرانيان، يك پيمايش اجتماعي شكل گرفت. اين پيمايش رفتارهاي مردم در رابطه با رسانههاي ارتباط جمعي بهخصوص راديو و تلويزيون در كنار گرايشهاي اجتماعي و فرهنگي از قبيل احساس رضايت از زندگي، مشاركت سياسي و... را بررسي كرده بود.
نتيجه اين تحقيق در سال 1356 منتشر شد. ولي انتشار آنچنان محدود و ناچيز بود كه بخش قابل توجهي از جامعه پژوهشي ايران از انجام و نتيجه اين تحقيق بيخبر بودهاند.
مرحوم دكترعلي اسدي در سال 1358 تحقيقش را بهصورت محدود در تهران اجرا كرد. فضا و جو روزهاي انقلاب مانع انجام اين كار به شكل وسيع شد و در نتيجه گزارشي كه اين تحقيق به جاي گذاشت اگرچه قابل توجه اما محدود بود.
از آنجا كه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به اهميت چنين تحقيقي پيبرده بود، در سال 1374 براي دومين بار و به همت دكتر منوچهر محسني درصدد انجام آن برآمد. نتيجه اين تحقيق "آگاهيها، گرايشها و رفتارهاي فرهنگي و اجتماعي" بود.
اين دو تحقيق هرچند اندك و محدود بودند، اما مبنايي براي سياستگزاري پيمايشهاي فرهنگي و اجتماعي قرار گرفتند و برهميناساس چارچوب اصلي طرحهاي ملي از جمله پيمايش ارزشها و نگرشهاي ايرانيان طراحي شد و شكل گرفت.
در سال 1383 پيمايش تحولات فرهنگي ايرانيان انجام شد. اين پيمايش بررسي سه دهه تحولات نگرشي در ايرانيان را با توجه به پژوهش دكتر اسدي مدنظر داشت كه در سه سطح مناطق روستايي، مناطق شهري و مراكز استانها و گزارشي ملي گردآوري شده است. جامعه آماري طرح شامل مناطق شهري (مراكز استان و شهرهاي كوچك) و مناطق روستايي سي استان كشور است. حجم نمونهاي اين پژوهش، 9000 نفر بوده است.
در اين طرح موارد زير مورد توجه قرار گرفته است.
رفتارها و نگرشهاي مذهبي، ارزشها و هنجارهاي خانواري، روابط اجتماعي و ارزشهاي اجتماعي، مشاركت اجتماعي، تندرستي و رفتارهاي بهداشتي، رضايت از زندگي، آرزوها و نيازها، رسانهها و بررسي گذران اوقات فراغت.
متغيرها و مفاهيمي كه در اين تحقيق بدانها پرداخته شده برگرفته از پژوهش دكتر اسدي در سال 53 است. در اين پژوهش، پرسشنامهها و متغيرهاي پژوهش دكتر اسدي با بازنگري بسيار محدود دوباره طرح شده است.
يكي از اهداف اين پژوهش كه در آن از الگوي پژوهش بهكارگرفته شده در سال 53 استفاده شده، سنجش تحول جامعه در طول سه دهه در ايران بوده است.
چارچوب اوليه اين پژوهش در شوراي فرهنگ عمومي به تصويب رسيد و اجرا گرديد.
مديريت علمي پيمايش تحولات فرهنگي ايرانيان را دكتر محسن گودرزي بهعهده داشت. اگرچه، پيمايش ارزشها و نگرشهاي ايرانيان در دو موج بسيار گسترده برگزار شد، جامعيت و كليت بيشتري داشت، اما اين پيمايش، بهمنظور ايجاد بستري مقايسهاي براي درك بهتر تحولات فرهنگي ايرانيان در طول سه دهه انجام گرديد.
نتايج پيمايش تحولات فرهنگي ايرانيان در سه جلد شامل گزارش ملي، مناطق شهري و مناطق روستايي منتشر شده است.
